Hiện nay, doanh nghiệp đang đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) cho người lao động (NLĐ) theo kiểu 'tùy tâm'. Nơi đóng theo thu nhập thực tế, nơi lại 'chẻ' thành 5 - 7 khoản để nhẹ khoản đóng BHXH.
Tất nhiên với mức đóng BHXH thấp, dễ hình dung ra tương lai NLĐ khi về hưu sẽ có mức lương hưu "mỏng" nhiều so với nhu cầu cuộc sống.
"Tôi cũng không rành mấy cái BHXH này lắm. Đóng BHXH ít thì lương còn lại nhận được hằng tháng nhiều hơn nên bao nhiêu năm đi làm cũng không thắc mắc gì."
Chị N.T.T.D. (một công nhân may tại quận 12, TP.HCM)
Thu nhập một đàng, đóng BHXH một nẻo
Nhìn vào phiếu lương của các đơn vị, doanh nghiệp, "người ngoài" sẽ lạc trong mê cung các loại thu nhập, phụ cấp vì mỗi công ty có một kiểu diễn giải các loại lương khác nhau với các loại phụ cấp, thu nhập bổ sung khác nhau.
Phiếu lương của chị N.T.T.D. - một công nhân may tại quận 12 (TP.HCM) - có 2 mức lương khác nhau là tổng lương và lương thực tế.
Chị giải thích: phần tổng lương gồm lương cơ bản 4,42 triệu đồng (bằng với mức lương tối thiểu vùng năm 2022), tiền tay nghề, tiền chuyên cần, tiền nhà trọ là bảng lương công ty dùng để đóng BHXH cho chị.
Từ đó, mức lương mà chị D. được công ty dùng để đóng BHXH là gần 4,73 triệu đồng với mức đóng 497.000 đồng/tháng. Tuy nhiên, phần lương thực tế mới là thu nhập thực sự của chị.
Phần này tổng cộng 11,5 triệu đồng trong đó có lương sản phẩm (9,9 triệu đồng), tiền chạy xô công đoạn, tiền tay nghề, chuyên cần, nhà trọ, tăng ca, tiền lễ/Tết, tiền thưởng khuyến khích...
Cuối cùng, sau khi trừ đi 497.000 đồng đóng vào quỹ BHXH, chị nhận được khoảng 11 triệu đồng. Như vậy, với thu nhập thực tế là khoảng 11,5 triệu đồng, chị D. lại chỉ được đóng BHXH trên mức lương 4,73 triệu đồng.
"Tôi cũng không rành mấy cái BHXH này lắm. Đóng BHXH ít thì lương còn lại nhận được hằng tháng nhiều hơn nên bao nhiêu năm đi làm cũng không thắc mắc gì", chị D. cho biết.
Trong khi đó, tại một doanh nghiệp khác đóng ở quận Phú Nhuận, "bảng lương" của chị V.T.N.H. (33 tuổi) thể hiện thu nhập thực tế 24,635 triệu đồng nhưng mức trích đóng BHXH - bảo hiểm y tế - bảo hiểm thất nghiệp chỉ là 366.000 đồng/tháng.
Hiện quy định NLĐ sẽ đóng 10,5% mức lương dùng để đóng BHXH nên có thể tính ra mức lương chị H. đang được công ty đóng BHXH chỉ khoảng 3,5 triệu đồng.
Trong bảng lương của chị H., thu nhập cũng được chia thành hơn chục khoản trong đó có lương theo quy định của Nhà nước, lương theo năng suất lao động, lương hiệu quả kinh doanh và một loạt phụ cấp: trách nhiệm, đoàn thể, điện thoại, xăng, độc hại, tiền ăn...
"Lương hơn 24 triệu đồng mà đóng BHXH chỉ ở mức lương 3,5 triệu thì sau này lương hưu chắc chưa tới 3 triệu/tháng. Tôi cũng không rõ mức đóng này là dựa trên căn cứ nào vì trong phiếu lương hằng tháng không có khoản nào 3,5 triệu", chị H. cho biết.
Một đồng nghiệp của chị H. lãnh mức lương của cấp quản lý với tổng thu nhập 32,5 triệu đồng nhưng với khoản trích đóng BHXH hằng tháng chỉ là 857.000 đồng, nghĩa là được đóng BHXH ở mức lương gần 8,2 triệu đồng.
Trong khi đó, anh Đ.V.H. (38 tuổi, ngụ quận Tân Bình) lại cho biết: "Tôi bán hàng, "ăn" theo doanh số nên còn chẳng biết bảng lương của mình như thế nào. Khách hàng trả tiền đơn hàng trực tiếp cho tôi, tôi sẽ giữ lại tiền hoa hồng, còn lại "tiền vốn" hoàn lại cho công ty, nhiều khoản đưa qua đưa lại phức tạp.
Cuối tháng thì công ty chuyển thêm tiền "lương cứng" nên cũng không biết bảng lương như thế nào. Nhưng nhận sổ đóng BHXH thì biết công ty đang đóng BHXH cao hơn lương tối thiểu vùng không nhiều. Mỗi năm lương tối thiểu tăng thì công ty tăng tiền đóng BHXH theo".
Người lao động tham gia đóng BHXH tại BHXH thành phố Thủ Đức - Ảnh: DUYÊN PHAN
"Trên thực tế, nếu mức tiền lương để đóng BHXH ở mức thấp thì phần đóng của NLĐ cũng giảm. Nhiều NLĐ thấy lợi trước mắt nên sẵn sàng thỏa thuận với doanh nghiệp để đóng ở mức thấp. Kết quả là không chỉ trợ cấp lương hưu mà trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp thai sản, trợ cấp ốm đau cũng thấp theo."
Ông Phan Văn Mến
Thu nhập bao nhiêu, đóng bấy nhiêu
Cũng có nhiều khoản phụ cấp khác nhau áp dụng cho các bộ phận khác nhau nhưng hiện cũng có nhiều doanh nghiệp đang thực hiện đóng BHXH cho NLĐ theo mức thu nhập rất sát với thực tế.
Theo ghi nhận, trường hợp này phần lớn là các công ty có vốn đầu tư nước ngoài hoặc công ty liên doanh với nước ngoài, trong đó có những công ty đang sử dụng hàng chục ngàn lao động.
Anh Nguyễn Minh Sơn (37 tuổi), giám sát tại một công ty liên doanh giữa Việt Nam và một công ty đa quốc gia khác, cho biết với mức thu nhập khoảng 24,5 triệu đồng, anh đang trích đóng BHXH khoảng 2,4 triệu đồng/tháng, tương đương với mức lương thực tế anh đang nhận được.
"Trước đây làm ở các công ty Việt Nam thì chỉ được đóng BHXH ở mức thu nhập vài triệu thôi. Chuyển sang làm công ty nước ngoài mới được đóng BHXH theo thu nhập. Sau này nếu có về hưu chắc cũng sẽ không đến nỗi", anh Sơn hy vọng.
Tương tự anh Sơn, chị N.T.T.V. (43 tuổi, đang làm việc tại một công ty da giày của Đài Loan tại Khu chế xuất Linh Trung II, TP Thủ Đức) có mức thu nhập dành cho quản lý ở mức gần 30 triệu đồng/tháng và cũng được trích đóng BHXH ở mức gần 3,1 triệu đồng tháng (tương đương mức lương hơn 29,5 triệu đồng).
"Công ty tôi cũng được coi là đóng BHXH cho NLĐ theo thu nhập thực tế. Tôi có lương cơ bản, có phụ cấp chức vụ và 3 khoản phụ cấp khác nhưng chỉ có vài khoản nhỏ không được cộng vào tiền lương tính đóng BHXH", chị V. cho biết.
Không chỉ có cán bộ, quản lý, NLĐ trực tiếp ở các bộ phận khác tại công ty của chị V. cũng được đóng BHXH dựa trên mức thu nhập rất sát thực tế.
"Với mức đóng cao thì khi họ nghỉ ốm, nghỉ thai sản hoặc nghỉ việc nhận trợ cấp thất nghiệp thì những khoản này cũng cao hơn các công ty đang đóng BHXH theo mức tiền lương cơ bản", chị V. nói.
Là công nhân tại một công ty giày da khác của Đài Loan tại quận Bình Tân, chị Nguyễn Thị Loan (36 tuổi, quê Hà Tĩnh) có mức thu nhập khoảng 8,5 triệu đồng/tháng và trích đóng BHXH hằng tháng khoảng 892.000 đồng.
"Công ty cũng trả thêm nhiều loại phụ cấp lắm. Thưởng chuyên cần, hỗ trợ gửi trẻ, trợ cấp sinh hoạt... nhưng công ty trả lương bao nhiêu thì đóng BHXH bấy nhiêu chứ không tách bạch tiền này tiền kia", chị Loan chia sẻ.
Lương hưu "mỏng" nhưng nhiều cán bộ hưu trí vẫn tham gia công tác giúp người dân ở địa phương - Ảnh: TỰ TRUNG
Vì sao lại "mạnh ai nấy đóng"?
Ông Mai Đức Chính - nguyên phó chủ tịch Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam - cho rằng việc doanh nghiệp lách luật, đóng BHXH cho NLĐ ở mức thấp nằm ở quy định pháp luật.
Theo quy định, tỉ lệ đóng vào quỹ BHXH là 32% tiền lương, trong đó doanh nghiệp đóng 21,5% (chiếm 2/3 chi phí đóng vào quỹ BHXH), NLĐ đóng 10,5%.
"Trước khi Luật BHXH 2014 được ban hành, trong một thời gian dài doanh nghiệp tìm cách giảm chi phí đóng BHXH bằng cách xây dựng 2 thang, bảng lương khác nhau. Một bảng lương với mức lương chỉ ngang bằng mức lương tối thiểu do Nhà nước quy định dùng để đóng BHXH, một bảng lương là lương thực trả cho NLĐ. Đây là chuyện chắc chỉ Việt Nam mới có", ông Chính nhận định.
Ông Chính cho biết đến năm 2014, Luật BHXH sửa đổi quy định đóng BHXH dựa trên mức lương và phụ cấp lương (Bộ luật lao động 2012 định nghĩa tiền lương gồm 3 khoản: mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác).
Đồng thời từ tháng 1-2018, tiền lương tháng làm căn cứ đóng BHXH là mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác theo quy định của pháp luật về lao động, nôm na là doanh nghiệp sẽ đóng BHXH cho NLĐ theo thu nhập thực tế.
Tuy nhiên theo một văn bản về quy trình thu các khoản BHXH năm 2017 của BHXH Việt Nam thì tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc không bao gồm các khoản chế độ và phúc lợi khác.
Trong đó đưa ra 15 khoản thu nhập không tính đóng BHXH bắt buộc như tiền thưởng theo kết quả sản xuất, kinh doanh, thưởng sáng kiến, tiền ăn, xăng xe, điện thoại, nhà ở, giữ trẻ, nuôi con, tiền sinh nhật...
"Với quy định pháp luật hiện nay, doanh nghiệp sẽ cố "chẻ" thu nhập của NLĐ ra thành 5 - 7, thậm chí nhiều hơn các khoản khác nhau. Doanh nghiệp sẽ dẫn giải các khoản "chẻ" ra này là các khoản biến động nên không tính vào tiền lương để đóng BHXH. Vậy nên lương chính thì biến thành lương phụ, phụ cấp và thu nhập bổ sung lại biến thành lương chính", ông Chính nêu thực tế.
Còn theo ông Phan Văn Mến - giám đốc BHXH TP.HCM, hiện nay với việc BHXH cấp tài khoản để truy cập vào cơ sở dữ liệu cho người tham gia thì NLĐ hoàn toàn nắm được công ty đang đóng BHXH cho họ dựa trên mức lương nào.
Tuy nhiên phần đông NLĐ hầu như không đòi hỏi quyền lợi đóng BHXH ở mức thu nhập cao khi tham gia phỏng vấn, tuyển dụng./.
Nguồn: Vũ Thủy/tuoitre.vn
